Câu hỏi tôi nghe nhiều nhất trong năm: "Máy em chậm quá, có nên lắp SSD không anh?"
Câu trả lời thật lòng: thường là có, và nó là khoản nâng cấp đáng tiền nhất trong tất cả các khoản. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Có những máy lắp SSD vào vẫn ì ạch, vì nút thắt nằm chỗ khác. Bài này chỉ cho anh chị cách biết trước, mất năm phút và không tốn đồng nào.
Mở Task Manager và nhìn một con số
Bấm tổ hợp Ctrl + Shift + Esc. Nếu cửa sổ hiện ra nhỏ xíu, bấm More details (hoặc Chi tiết hơn) ở dưới. Vào tab Performance (Hiệu suất).
Bây giờ anh chị mở vài chương trình hay dùng — trình duyệt, Word, Excel, phần mềm bán hàng — rồi làm việc bình thường vài phút. Vừa làm vừa liếc sang Task Manager và nhìn cột bên trái:
Nếu dòng Disk (Ổ đĩa) thường xuyên ở 100%: Đây là dấu hiệu kinh điển nhất. Ổ cứng cơ đang là nút thắt, cả máy phải đứng chờ nó. Lắp SSD sẽ thay đổi hoàn toàn cảm giác dùng máy — không phải nhanh hơn một chút, mà là nhanh hơn nhiều lần. Máy khởi động từ 3–5 phút xuống còn khoảng 20 giây.
Nếu dòng Memory (Bộ nhớ) gần chạm đỉnh, còn Disk thì bình thường: Máy thiếu RAM. Lắp SSD sẽ giúp mở máy nhanh hơn, nhưng lúc làm việc vẫn giật vì RAM đầy. Thứ cần nâng ở đây là RAM.
Nếu CPU thường xuyên 90–100% dù không mở gì nặng: Cẩn thận — thường là do phần mềm chạy nền, hoặc máy nhiễm mã độc đào tiền ảo. Bấm sang tab Processes, bấm vào cột CPU để sắp xếp, xem cái gì đang ăn hết. Nâng phần cứng lúc này là chữa sai bệnh.
Nếu cả ba đều thấp mà máy vẫn ì: Nghi ngờ ổ cứng đang lỗi. Xem mục cuối bài.
Ba việc miễn phí nên làm trước khi tiêu tiền
Kể cả khi đã xác định cần nâng cấp, ba việc này vẫn nên làm — có máy chỉ cần thế là đủ dùng thêm một hai năm nữa.
Dọn danh sách khởi động cùng máy
Trong Task Manager, sang tab Startup (Khởi động). Đây là danh sách những chương trình tự chạy mỗi lần bật máy. Máy dùng vài năm thường có 15–20 mục trong đó, phần lớn anh chị không bao giờ dùng tới.
Bấm chuột phải vào những cái không cần thiết → Disable (Vô hiệu hóa). Cứ mạnh dạn tắt: đây không phải gỡ bỏ, chỉ là không cho tự chạy. Cần thì mở tay vẫn được như thường.
Giữ lại: phần mềm diệt virus, driver âm thanh, phần mềm bán hàng nếu anh chị dùng hằng ngày. Tắt hết phần còn lại.
Dọn ổ đĩa
Gõ Disk Cleanup (Dọn dẹp Đĩa) vào ô tìm kiếm, chọn ổ C, bấm thêm nút Clean up system files. Cái này hay dọn ra được vài chục GB, phần lớn là file cập nhật Windows cũ không còn dùng.
Ổ C đầy tới mức chỉ còn dưới 10% dung lượng trống là máy chậm hẳn — Windows cần chỗ trống để làm việc.
Quét mã độc
Máy chậm đột ngột trong khi trước đó vẫn ổn thì luôn phải nghĩ tới khả năng này. Windows Defender có sẵn trong máy, chạy một lần quét đầy đủ (Full scan) là đủ cho phần lớn trường hợp. Kèm theo: gỡ những phần mềm lạ mà anh chị không nhớ đã cài, và mấy thanh công cụ tự mọc ra trên trình duyệt.
Nếu đã quyết nâng cấp
Nâng SSD. Với máy văn phòng, ổ SSD 256GB là đủ cho Windows và toàn bộ phần mềm. Ổ cứng cơ cũ vẫn giữ lại để chứa dữ liệu — không phải bỏ đi. Việc chuyển Windows sang ổ mới có thể sao chép nguyên trạng, giữ nguyên phần mềm và dữ liệu, không phải cài lại từ đầu và không phải cài lại phần mềm kế toán hay bán hàng.
Nâng RAM. Chỗ này phải kiểm tra trước, không mua bừa được. Ba thứ cần biết: máy dùng loại RAM nào (DDR3, DDR4 hay DDR5), bo mạch còn khe trống không, và bo mạch nhận tối đa bao nhiêu. Cắm nhầm loại thì không vào khe, cắm đúng loại nhưng sai tốc độ thì máy không nhận hoặc chạy không ổn định. Anh chị chụp cho tôi tab Performance → Memory trong Task Manager, tôi xem giúp là biết ngay.
Với máy quá cũ. Có một ngưỡng mà nâng cấp không còn đáng: máy chạy CPU đời quá cũ, bo mạch chỉ nhận DDR3, không có cổng cho SSD tốc độ cao. Đổ tiền vào đó giống như thay lốp mới cho xe đã hỏng máy. Tôi sẽ nói thẳng nếu gặp trường hợp này, thay vì bán cho anh chị một thanh RAM không giải quyết được gì.
Coi chừng: máy chậm cũng có thể là ổ cứng sắp chết
Cần phân biệt hai chuyện khác nhau hẳn.
- Máy chậm đều đặn, ngày nào cũng chậm như nhau — đó là máy yếu. Nâng cấp là xong.
- Máy trước vẫn nhanh, gần đây tự nhiên chậm hẳn, kèm theo tiếng lạch cạch trong case, thỉnh thoảng đơ cứng vài chục giây rồi mới chạy tiếp, có lúc treo phải tắt nguồn — đây là ổ cứng đang hỏng dần, không phải máy yếu.
Với dấu hiệu thứ hai, việc đầu tiên không phải là nâng cấp mà là sao lưu dữ liệu ngay lập tức. Chép ảnh, tài liệu, dữ liệu kế toán ra USB hoặc ổ ngoài trước đã. Ổ cứng cơ khi bắt đầu có bad sector thì thời gian còn lại rất khó đoán — có ổ trụ được vài tháng, có ổ hai hôm sau là không nhận nữa. Cứu dữ liệu từ ổ đã chết vừa đắt vừa không chắc lấy lại được.
Anh chị muốn biết chắc tình trạng ổ cứng thì nhắn cho tôi, tôi hướng dẫn cách xem chỉ số sức khỏe của ổ (chỉ số SMART) — xem xong là biết ổ còn dùng được bao lâu, không phải đoán.
Làm theo mà vẫn chưa được?
Anh chị chụp lại màn hình lỗi rồi nhắn Zalo cho tôi. Tôi xem giúp miễn phí, nếu phải mang máy tới thì tôi báo trước chi phí, không sửa rồi mới nói giá.