Có một loại hỏng hóc mà tôi đoán được nguyên nhân qua điện thoại với độ chính xác cao đến mức bản thân cũng thấy ngại: máy tính để bàn dùng 2–3 năm chưa vệ sinh lần nào, tự nhiên hay tắt phụp giữa chừng.
Mở case ra là thấy: quạt tản nhiệt CPU phủ một lớp bụi dày như nỉ, khe gió bị bịt kín. Máy nóng lên, và cơ chế tự bảo vệ của CPU cắt điện để không cháy. Đó không phải máy hỏng — đó là máy đang tự cứu mình.
Phân biệt ba kiểu tắt khác nhau
Trước khi mở máy, anh chị để ý xem máy nhà mình rơi vào kiểu nào. Ba kiểu này nguyên nhân khác hẳn nhau.
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp nhất |
|---|---|
| Tắt phụp, tối om, phải bấm nút nguồn mới lên lại. Càng chơi game hoặc mở nhiều việc càng hay tắt | Quá nhiệt. Máy càng làm việc nặng càng nóng |
| Đang chạy thì màn hình tối rồi máy tự khởi động lại, có khi hiện màn hình xanh trước đó | Nguồn điện yếu, hoặc RAM lỏng. Xem thêm bài về màn hình xanh |
| Tắt bất kể đang làm gì, kể cả khi máy đang để không. Nhà hay mất điện chớp nhoáng | Điện lưới không ổn định, hoặc bộ nguồn sắp hỏng |
Kiểu thứ nhất là phổ biến nhất, và cũng là kiểu anh chị tự xử lý được.
Kiểm tra nhiệt độ trước khi mở máy
Có một cách xác nhận không cần tháo gì cả: nghe và sờ.
- Đặt tay lên chỗ khe gió phía sau case khi máy đang chạy nặng. Gió thổi ra nóng ran và quạt rú lên rất to là dấu hiệu rõ.
- Máy chạy được 20–30 phút mới tắt, còn vừa bật lên thì bình thường — đúng kiểu quá nhiệt. Máy cần thời gian để nóng lên tới ngưỡng.
- Ngược lại, máy tắt ngay cả khi vừa bật lên chưa làm gì thì gần như chắc chắn không phải nhiệt. Chuyển sang nghi ngờ nguồn điện.
Vệ sinh máy để bàn — việc anh chị tự làm được
Cần: một tua vít bốn cạnh, một bình khí nén hoặc một chiếc chổi lông mềm, một cái khăn khô.
- Rút phích điện. Không phải chỉ tắt máy — rút hẳn dây khỏi ổ cắm. Sau đó bấm giữ nút nguồn 5 giây cho xả hết điện còn trong máy.
- Tháo hai con ốc ở mặt sau, trượt tấm hông case ra.
- Thổi hoặc quét bụi ở ba chỗ theo đúng thứ tự này: quạt và lá tản nhiệt trên CPU, quạt ở bộ nguồn, các khe gió trước và sau case.
- Khi thổi quạt, giữ cánh quạt lại bằng ngón tay. Để quạt quay tự do dưới luồng khí nén có thể làm hỏng bạc đạn của nó.
- Lau bụi bám trên bo mạch bằng chổi lông khô. Không dùng khăn ướt, không xịt nước, không dùng máy hút bụi gia đình — máy hút bụi sinh tĩnh điện, tĩnh điện làm chết linh kiện.
- Nhân tiện, rút thanh RAM ra rồi cắm lại cho chắc. Nghe tiếng "tách" hai bên ngàm là được. Bụi ở chân RAM cũng gây ra kiểu tự khởi động lại.
- Lắp lại tấm hông, cắm điện, bật máy.
Nếu sau khi vệ sinh máy chạy êm hẳn, quạt không còn rú nữa — xong. Anh chị vừa tiết kiệm được một chuyến đi sửa. Đặt lịch nhắc trong điện thoại 6 tháng làm lại một lần, máy sẽ không bao giờ bị lại chuyện này.
Nếu vệ sinh xong vẫn tắt
Còn ba khả năng, xếp theo thứ tự hay gặp:
Keo tản nhiệt CPU đã khô. Lớp keo giữa CPU và khối tản nhiệt sau vài năm sẽ khô cứng, mất khả năng dẫn nhiệt. Bụi sạch nhưng nhiệt vẫn không thoát ra được. Thay keo là việc phải tháo khối tản nhiệt ra — làm sai thì cong chân CPU, nên tôi khuyên đừng tự làm nếu chưa từng làm bao giờ. Chi phí thay keo ở ngoài rất nhẹ so với giá một con CPU.
Bộ nguồn (PSU) yếu hoặc sắp hỏng. Đây là linh kiện bị xem nhẹ nhất trong máy tính. Nhiều máy giá rẻ lắp sẵn nguồn công suất thấp, dùng vài năm là tụt công suất. Triệu chứng điển hình: máy tắt khi tải nặng, hoặc bật lên phải bấm nút nguồn hai ba lần mới chịu lên. Bộ nguồn phải thử bằng nguồn khác mới kết luận được, không nhìn mà biết.
Điện lưới chập chờn. Nếu nhà hoặc cửa hàng anh chị hay bị nháy điện, máy sẽ tắt đột ngột theo. Kiểu này không phải lỗi máy. Cách xử lý là lắp một bộ lưu điện (UPS) — nó giữ máy chạy thêm vài phút để anh chị kịp lưu file và tắt máy đàng hoàng. Với máy tính tiền của cửa hàng hoặc máy kế toán, đây là khoản đáng đầu tư nhất.
Tắt đột ngột nhiều lần là kẻ thù của ổ cứng. Mỗi lần mất điện giữa chừng là một lần ổ cứng bị ngắt khi đang ghi dữ liệu. Máy tự tắt vài tuần liền rồi một hôm không vào được Windows nữa — đó là hậu quả, không phải trùng hợp. Xử lý sớm sẽ rẻ hơn nhiều so với cứu dữ liệu.
Với laptop thì khác một chút
Laptop cũng tự tắt vì quá nhiệt, nhưng anh chị không tự vệ sinh được như máy bàn — phải tháo cả vỏ máy, và mỗi dòng tháo một kiểu. Trước khi nghĩ đến việc tháo, thử ba việc này:
- Kê máy lên chỗ cứng và phẳng. Đặt laptop trên nệm, chăn, đùi là bịt kín khe gió hút phía dưới.
- Mua một đế tản nhiệt có quạt, giá rẻ và có tác dụng thật.
- Nếu máy nóng ran mà quạt lại không kêu gì cả — quạt đã hỏng hoặc kẹt. Trường hợp này nên mang đi kiểm tra sớm, đừng cố dùng.
Chi tiết hơn về laptop nóng và quạt kêu to, tôi viết riêng ở bài này.
Làm theo mà vẫn chưa được?
Anh chị chụp lại màn hình lỗi rồi nhắn Zalo cho tôi. Tôi xem giúp miễn phí, nếu phải mang máy tới thì tôi báo trước chi phí, không sửa rồi mới nói giá.